Przedawnienie roszczeń z błędu medycznego — kiedy naprawdę jest za późno

Trzy reżimy, trzy różne zegary

Roszczenie pacjenta niemal zawsze opiera się na czynie niedozwolonym. Bywa jednak, że równolegle istnieje podstawa kontraktowa — gdy zabieg wykonano na podstawie umowy z prywatną placówką. Pacjent może wtedy wybrać korzystniejszą dla siebie podstawę.

Trzyletni i dwudziestoletni termin przedawnienia kończy się z ostatnim dniem roku kalendarzowego. Sprawa, w której wiedza o szkodzie powstała w lutym 2023 r., przedawnia się 31 grudnia 2026 r., a nie w lutym 2026 r.

Kiedy pacjent „dowiaduje się o szkodzie"

To najtrudniejszy punkt każdej sprawy medycznej i jednocześnie ten, o który spór toczy się najczęściej. Nie chodzi o dzień zabiegu ani o dzień wypisu ze szpitala. Chodzi o moment, w którym poszkodowany mógł powiązać swój stan zdrowia z określonym postępowaniem personelu i wskazać podmiot odpowiedzialny.

1. Sam uszczerbek to nie wiedza o szkodzie Powikłanie po operacji może być typowym następstwem prawidłowo przeprowadzonego zabiegu. Świadomość, że doszło do nieprawidłowości, powstaje zwykle później — po konsultacji u innego lekarza albo po analizie dokumentacji.
2. Wiedza o osobie obowiązanej Przy zabiegu wykonywanym przez lekarza zatrudnionego w szpitalu, kontraktowanego przez podmiot leczniczy i ubezpieczonego u innego ubezpieczyciela — ustalenie właściwego adresata roszczenia bywa możliwe dopiero po uzyskaniu pełnej dokumentacji.
3. Klauzula należytej staranności Od 27 czerwca 2017 r. termin biegnie także od dnia, w którym poszkodowany przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie zobowiązanej. Wieloletnia bierność nie chroni.
4. Dokumentacja medyczna jako punkt odniesienia Wniosek o wydanie kopii dokumentacji, data jej otrzymania i data pierwszej opinii specjalisty tworzą oś czasu, na której sąd ocenia moment powstania wiedzy. Warto ją dokumentować od pierwszego dnia.
5. Śmierć pacjenta Roszczenia najbliższych o zadośćuczynienie za krzywdę oraz o odszkodowanie z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej mają własny bieg przedawnienia, liczony od chwili powzięcia przez nich wiedzy o szkodzie i o osobie zobowiązanej.

Zegar postępowania

Terminy wynikają z Kodeksu cywilnego, ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Zestawienie ma charakter informacyjny i nie obejmuje wszystkich wariantów procesowych. Bieg terminów w konkretnej sprawie wymaga indywidualnego ustalenia.

Co przerywa, a co jedynie zawiesza bieg przedawnienia

Rozróżnienie jest zasadnicze. Przerwanie oznacza, że po jego ustaniu termin biegnie od nowa, w pełnej długości. Zawieszenie oznacza, że termin przez pewien czas nie biegnie, a potem biegnie dalej — od punktu, w którym się zatrzymał.

• Przerywa: wniesienie pozwu oraz każda inna czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia.
• Przerywa: uznanie roszczenia przez podmiot odpowiedzialny — także uznanie niewłaściwe, np. częściowa wypłata.
• Przerywa: zgłoszenie roszczenia ubezpieczycielowi. Bieg rozpoczyna się na nowo od dnia otrzymania pisemnego oświadczenia o przyznaniu albo odmowie świadczenia.
• Zawiesza (nie przerywa): zawezwanie do próby ugodowej — przez czas trwania postępowania pojednawczego. Stan prawny obowiązujący od 30 czerwca 2022 r.
• Zawiesza (nie przerywa): wszczęcie mediacji — przez czas jej trwania.

Przed 2022 r. zawezwanie do próby ugodowej przerywało bieg przedawnienia i bywało wykorzystywane wyłącznie w tym celu. Obecnie jedynie zawiesza. Wniosek złożony na kilka dni przed upływem trzyletniego terminu daje po zakończeniu postępowania pojednawczego tylko tych kilka dni, nie trzy lata.

Zgłoszenie roszczenia ubezpieczycielowi zachowało natomiast skutek przerywający — i pozostaje najprostszym narzędziem, gdy termin dobiega końca, a materiał dowodowy nie jest jeszcze kompletny.

Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych

Od 6 września 2023 r. działa pozasądowy tryb rekompensat obsługiwany przez Rzecznika Praw Pacjenta. Zastąpił wojewódzkie komisje do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych. Postępowanie jest szybsze i tańsze niż proces, ale rządzi się własnymi, znacznie krótszymi terminami.

• Zakres: zdarzenia medyczne, do których doszło w trakcie udzielania świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych w szpitalu.
• Termin: jeden rok od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o zakażeniu, uszkodzeniu ciała, rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta — nie później niż trzy lata od dnia zdarzenia.
• Brak przesłanki winy. Nie trzeba wykazywać błędu konkretnej osoby, lecz zaistnienie zdarzenia medycznego i jego następstw.
• Konsekwencja przyjęcia świadczenia: warunkiem wypłaty jest oświadczenie o zrzeczeniu się roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie w zakresie szkód ujawnionych do dnia złożenia wniosku.
• Decyzja o skorzystaniu z Funduszu powinna zapaść po oszacowaniu wartości roszczeń na drodze sądowej, nie przed.

Trzyletnia granica bezwzględna wniosku do Funduszu jest krótsza niż terminy sądowe. Sprawa, która nie przedawniła się w rozumieniu Kodeksu cywilnego, może być już poza zasięgiem Funduszu.

Przedawnienie nie jest uwzględniane przez sąd z urzędu — musi je podnieść pozwany. Podniesienie zarzutu przedawnienia bywa oceniane jako nadużycie prawa podmiotowego, zwłaszcza gdy opóźnienie wynikało z ukrycia dokumentacji medycznej, wprowadzenia pacjenta w błąd co do przyczyn powikłania albo z jego stanu zdrowia uniemożliwiającego działanie.

Ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy i nie da się jej przewidzieć z góry. Upływ terminu nie zawsze zamyka drogę — ale zawsze istotnie ją utrudnia.

Najczęstsze pytania